een reflectie over mee bewegen naar de toekomst
De denktank Nederland 2040 publiceerde onlangs een hoopvol toekomstbeeld: over 15 jaar is ons land krachtiger, groener en menselijker geworden. Deze drie aansprekende doelen zijn het nastreven door bedrijven, overheden en burgers meer dan waard, zo schreef ik in mijn vorige blog op 17 augustus.
Wanneer je vervolgens stilstaat bij de actualiteit, dan besef je dat het nu heel ingewikkeld is om gezamenlijk aan de slag te gaan met de adviezen van de denktank. Want waar er al geruime tijd sprake is van instabiliteit in het landsbestuur, is er nu complete stilstand in noodzakelijke wetgevingsprocessen. Dit beperkt niet alleen de bereidheid bij bedrijven om hier lange termijn investeringen te doen; de onvrede over het ondernemersklimaat neemt toe. Het verplaatsen van productie (o.a. Accel, NXP, Vredestein ) is een hiermee samenhangend gevolg. Daar komt bovendien de ‘weersverwachting’ van de denktank bij: de internationale turbulentie houdt aan.
fundamentele veranderingen zetten door
Of we het willen of niet, de wereld om ons heen verandert ingrijpend. Klimaatverandering veroorzaakt extremer weer. Geopolitieke conflicten vereisen meer waakzaamheid en weerbaarheid. Het vertrouwen in de nucleaire bescherming vanuit Washington brokkelt af. Digitalisering in het algemeen, en AI-gereedschappen in het bijzonder, beïnvloeden veel beroepen. Sommige zullen op termijn zelfs volledig verdwijnen, andere banen krijgen nu al een nieuwe inhoud.
Wie hoopt dat de rust zal weerkeren na een kwart eeuw met een mondiale bankencrisis, de Corona epidemie, de Russische inval in Oekraïne – om maar een paar bekende voorbeelden te noemen – vindt daarvoor in het rapport geen steun. In de inleiding staat namelijk direct al heldere taal. ‘‘De toekomst is niet zeker, dat is duidelijk. Om klaar te zijn voor wat er gaat gebeuren moeten we vooral zorgen dat Nederland beschikt over een goed opgeleide, gezonde en mentaal krachtige bevolking met voldoende competenties en buffers om onverwachte klappen op te kunnen vangen”
Toegegeven, het zijn nogal lastige omstandigheden die de opstellers hebben beschreven. ‘Niets doen’ is voor ons als betrokken burgers echter geen optie, want dat is een groot risico.
de zoektocht naar robuust handelen
Wij mensen zijn kwetsbare, sterfelijke wezens en bovendien: een eenduidige, algemene handleiding voor ‘het goede leven’ bestaat niet. Dat besef dringt steeds dieper door naarmate je ouder wordt.. Wat is nou verstandig om te doen onder deze onzekere omstandigheden? Met andere woorden: wat is robuust handelen? De voorlopige uitkomst van mijn zoektocht naar een antwoord luidt: er is niet één heldhaftige daad. Het gaat om het ontwikkelen van een manier van leven met een paar kenmerken.
Ten eerste: accepteer de aanhoudende veranderingen – je hebt er immers geen invloed op – en probeer je zo goed mogelijk aan te passen aan nieuwe situaties die zullen gaan ontstaan.
Ten tweede: kom in beweging. Kies voor kleinschalige actie boven uitstel. Want ‘later’ is een mythe; het perfecte rustige moment om te gaan handelen bestaat niet. Draag bijvoorbeeld bij aan het verbeteren van je eigen leefomgeving door mee te gaan doen in stadstuinen, in energievoorziening (coöperaties), in sociaal-culturele activiteiten of sportverenigingen. Dat geeft voldoening en het versterkt je lokale contacten. Daarnaast heeft het actieve burgerschap positieve lange termijn effecten, net als bewust stemgedrag bij de komende verkiezingen (een boeiend onderwerp, binnenkort meer daarover).
Ten derde: blijf investeren in je eigen ontwikkeling. Of het nu gaat om relevant te willen blijven in de werkomgeving, of om het vergroten van je zelfredzaamheid in de privé-sfeer: doe het, want ontwikkelingen in de buitenwereld razen voort. Zo zullen nieuwe technologische golven over ons heen blijven spoelen. Het verbeteren van je digitale geletterdheid verdient alleen al daarom een warme aanbeveling.
Willen moet je ook maar kunnen
Terug nu, naar de visie van de denktank. De deskundigen veronderstellen terecht dat veel mensen de aangegeven weg naar een betere toekomst wel willen inslaan. Verder benadrukken zij dat deze inspanning ook zal lonen, want ”iedereen is nodig’‘ . Da’s mooi! Maar in dit verband is er een belangrijke kwestie die zo snel mogelijk meer bestuurlijke aandacht verdient. Circa 3 miljoen mensen zijn nu onvoldoende in staat om geheel op eigen kracht mee te gaan bewegen in de aangegeven richting. Korter gezegd: willen moet je ook maar kunnen! Sinds de eeuwwisseling is de ongelijkheid in ons land toegenomen (denk aan vermogensverschillen voortkomend uit wel/geen huizenbezit, of aan sterk uiteenlopende regionale basisvoorzieningen op het gebied van zorg, onderwijs, openbaar vervoer). Recent onderzoek laat zien dat 1 op de 5 volwassenen tussen 16-75 jaar beschikken over lage kernvaardigheden (lezen, schrijven, rekenen). Aansluitend bij de afgebeelde kleurrijke illustratie uit het rapport (blz. 163) betekent dit : zij hebben niet de mogelijkheid om een goede fiets te pakken en mee te gaan rijden naar de aantrekkelijke bestemming.
Heeft de denktank daar dan geen oog voor? Jawel, zij erkent de aanzienlijke verschillen in denk- en doenvermogen van landgenoten. Een ‘Leven lang ontwikkelen’ en het versterken van lokale ondersteuningsnetwerken worden mede daarom vaak genoemd in het rapportl. Zal dat voldoende zijn? Meer daarover in de volgende blog.
