Overmorgen kan beter worden dan vandaag – maar vanzelf zal het niet gaan
Nederland kan in 2040 krachtiger, groener en menselijker zijn dan het nu is. Dit is de conclusie uit een recent verschenen verhaal over de toekomst van ons land. Is dit een geval van wensdenken zonder realiteitszin? Of, is het een toekomstige situatie die – onder voorwaarden – gerealiseerd kan worden?
Nederland 2040 : een goed initiatief
De Tweede Kamer verkiezingen van 29 oktober komen er aan. Politieke partijen publiceren hun concept-verkiezingsprogramma’s, of ze leggen er de laatste hand aan. De eerste campagne-acties ter linker- en rechterzijde van het politieke krachtenveld zijn intussen ook waarneembaar. Naar verwachting rolt er binnenkort weer een lawine van informatie over ons heen. Tweets van politici in (verborgen) paniek, praatprogramma’s met journalisten en BN-ers die alles zeker weten,, korte promo-video’s op social media … het zijn maar een paar voorbeelden .
Wie dit alles wil ontwijken en zoekt naar een hoopvol perspectief, nodig ik van harte uit om hieronder even te kijken naar de introductie van de Denktank Nederland 2040. Op initiatief van de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) en de Argumentenfabriek zijn deskundige landgenoten in 2022 begonnen met het werken aan een hoopvol verhaal. Heel knap, hoe de initiatiefnemers – voorbij de waan van iedere dag – ruimte hebben gemaakt voor de vormende kracht van verbeelding.
Sinds mei van dit jaar is het aangekondige verhaal gereed. Het is beschikbaar in boekvorm en je kan het ook downloaden als pdf (zie https://toekomstnederland2040.nl). Het resultaat is inspirerend en verdient niet alleen de aandacht van beleidsmakers en beslissers bij overheden en bedrijven. Ook voor de geïnteresseerde kiezer is het zeer de moeite waard. Daarom mijn drieluik over dit onderwerp. Om te beginnen in deze blog: de hoofdlijn van het verhaal, ter introductie.
De hoofdlijn van het verhaal
In 2040 hebben burgers, bedrijven en overheden de genoemde drie lange termijn doelen – krachtiger, groener en menselijker – bereikt.
Over 15 jaar heeft Nederland grote maatschappelijke uitdagingen overwonnen door een coherente veranderstrategie. Ons land is krachtiger geworden door economische modernisering naar een hoogproductief kennisland, waarbij robotisering en AI zijn omarmd. Door een gematigd migratiebeleid is de bevolking gestabiliseerd op 19 miljoen inwoners.
Nederland is groener geworden door een succesvolle energietransitie naar klimaatneutrale elektriciteitsopwekking, circulaire economie, en duurzame landbouw die in harmonie werkt met de natuur. De (middel)grote gemeenten zijn vergroend en er is meer ruimte voor biodiversiteit.
Ten slotte is ons land ook menselijker geworden: het is een zorgzame samenleving met brede bestaanszekerheid voor iedereen. Een vereenvoudigd overheidsapparaat (“De Grote Vereenvoudiging”) werkt efficiënter, het onderwijs is verbeterd via “integrale scholen”, en een nieuw belastingstelsel met “garantie-inkomen” zorgt voor meer sociale rechtvaardigheid.
De denktank stelt dat Nederland anno 2025 op veel fronten is vastgelopen. Want er Is sprake van vijf fundamentele schaarsten. Er is momenteel gebrek aan menskracht (personeelstekorten), aan ruimte (de stikstofcrisis beperkt de bouw)l geld (niet alles kan tegelijk en overal), aan grondstoffen en energie. De betrokken deskundigen beschrijven hoe het land in beweging is gekomen en presenteert de transitie als realistisch haalbaar. Zes randvoorwaarden zijn daarbij van essentieel belang geweest: kundige mensen, draagvlak, ruimte voor initiatief, geld, bestaanszekerheid, matigheid). Daarnaast is er tijdens de succesvolle transitie sprake geweest van het consequent toepassen van een veranderaanpak met vijf kenmerken: urgentie, ambitie, visie, coalitievorming, adaptatie.
Betrouwbare bronnen als basis voor het toekomstbeeld
Het toekomstbeeld van de Denktank is onder meer gebaseerd op vier betrouwbare bronnen: nationale studies die sinds 2023 zijn verschenen. Daaruit citeren de leden van de denktank niet alleen, ze nemen ook standpunten in ten opzichte van de scenarios’ en beleidskeuzes die erin staan. Dit zijn ze:
Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050 (2024)
- De opstellers van dit rapport bepleiten “Gematigde groei” over de impact van demografische trends; de Denktank neemt dit over.
Planbureau voor de Leefomgeving (PBL, 2023)
- “Ruimtelijke Verkenning 2023 – Vier scenario’s voor de inrichting van Nederland in 2050”
- De Denktank NL 2040 neemt een middenpositie tussen de vier PBL-scenario’s
Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP, 2025)
- “Meedoen in de samenleving in 2050”
- Vier wensbeelden voor participatievormen ontwikkeld met burgers en experts
- NL 2040 sluit vooral aan bij het “Economie”-wensbeeld en integreert overigens elementen uit alle vier
Centraal Planbureau (CPB, 2024)
- “Kiezen voor later – Vier visies voor 2050”
- Vier waardegedreven scenario’s voor economie, arbeidsmarkt, sociale zekerheid, zorg en wonen
- NL 2040 ligt dichtst bij het “Duurzaam”-scenario van het CPB
Het denkpad naar de toekomst is geschetst
Samengevat: het betreft hier een perspectiefvol verhaal over hoe de toekomst kan worden. Het denkpad naar Nederland in 2040 is geschetst. Wat betekent het voor bedrijven, overheden en inwoners als we dat pad gaan inslaan? Wat verwacht de denktank van de betrokken burger? Daarover meer in deel 2.
