‘DE POLITIEK’ DAT ZIJN WIJ ZELF
De verkiezingen zijn achter de rug. De stofwolken van de campagne zijn opgetrokken en het formatieproces is begonnen. Naar verwachting gaat dat nog wel even duren. Is er intussen voor welwillende burgers meer te doen dan alleen te kijken naar wat er in Den Haag gebeurt?
Natuurlijk! Niet alleen omdat ons dat vroeger zo is geleerd. Nee, vooral omdat de groeiende polarisatie een onderwerp is dat iedereen aangaat. Mijn vorige blogpost eindigde bij de verbetermogelijkheden die deskundigen aanbevelen. Daarover straks. Eerst verdient de subkop een toelichting: ‘de politiek’, dat zijn wij zelf’ . Hoezo?
TERUG NAAR DE LESSEN MAATSCHAPPIJLEER
Weet je nog, de schoollessen maatschappijleer over het democratisch systeem? ”Ja Peter, die waren saai’. Deze gedachte komt nu mogelijk bij je op. En in alle eerlijkheid: bij dit vak uit het Atheneum-A pakket zat ik ook niet op het puntje van mijn stoel. Dat lag aan mijn toenmalige interesses – niet aan de docent. Want zij vertelde gedreven over het belangrijkste ambt in de democratie: dat van burger. ”Ja, dat zal allemaal wel, maar wat doen burgeractiviteiten er nou eigenlijk toe’? Daar kwam mijn oppervlakkige scholierenreactie zo ongeveer op neer.
Ruim 50 jaar later is er de levensles dat meedoen in de samenleving van groot belang is. Voor de gemeenschap èn voor jezelf. Voeg daar mijn enthousiasme voor maatschappijgeschiedenis aan toe en je begrijpt de behoefte om kort stil te staan bij de oorsprong van het ambt van burger:
- Clisthenes wordt gezien als de grondlegger van de Atheense democratie. In de 6e eeuw voor Christus zag hij burgers als het centrum van de macht en legde hij de basis voor een systeem waarbij zij zelf hun leiders konden kiezen en wetten konden beïnvloeden. (Wil je meer weten over de afgebeelde Griek hierboven? Zie https://nl.wikipedia.org/wiki/Clisthenes_van_Athene)
- Zijn idee vond de weg naar ons land vele eeuwen later, ten tijde van de Bataafse republiek. Het speelde een rol zowel bij het opstellen van de eerste grondwet, als bij het (her)inrichten van de gemeenschap. Rechtsgeleerde Dorien Pessers wijst erop dat destijds onder invloed van de Franse Revolutie het individu ‘symbolisch wordt gespleten in mens en burger (l’homme et citoyen). In de private sfeer is hij vrij en mag hij zeggen wat hij denkt. In de publieke en politieke sfeer mag hij pas wat zeggen indien hij nadenkt. Met andere woorden: als burger moet de mens rekening houden met de gemeenschap waaraan hij zijn vrijheid als mens te danken heeft.’ [1]
- Voor wie nu denkt: ‘OK best interessant, maar ik ben helemaal niet politiek actief”, haal ik deze woorden van cabaretier-schrijver Tim Franssen aan: ‘Ons woord politiek komt van het oud-Griekse politikos. Maar er bestaat een veelzeggend verschil tussen de oorspronkelijke en de huidige betekenis. Als wij het over ‘de politiek’ hebben, bedoelen we meestal ‘de overheid’ of ‘ de politici in Den Haag’. Dat heeft weinig meer te maken met de oud-Griekse betekenis. De dominante Griekse staatsvorm was de polis: de stadsstaat. Dit woord komt terug in het woord politikos, dat zoveel betekent als: ‘dat wat betrekking heeft op de burgers van de polis’. Het hedendaagse onderscheid tussen ‘de burger’ en ‘de politiek’ had de oude Griek dan ook vreemd in de ogen geklonken. Het domein van de burger en dat van de politiek waren een en hetzelfde’.[2]
- Het gaat de auteur niet om het verheerlijken van het verleden (er valt namelijk veel aan te merken op de Atheense democratie). Hij wil er alleen op wijzen dat wij ‘het politieke’ in de voorbije decennia ten onrechte steeds meer zijn gaan uitbesteden aan beroepspolitici die onze problemen moeten oplossen. Terwijl in een gezonde democratie de burgersamenleving juist het hart zou moeten zijn. Zo’n samenleving is essentieel om maatschappelijke veranderingen werkelijk te kunnen realiseren.
Mijn conclusie uit deze geschiedenis? Dat politieke kwesties te belangrijk zijn om alleen aan beroepspolitici over te laten. Burgers en bestuurders hebben een gezamenlijk belang om ze aan te pakken.
GROEIENDE POLARISATIE: WAT KUNNEN WE DAAR TEGEN DOEN?
Dan nu de ideeën van deskundigen over oplossingsrichtingen. Dit zijn hun belangrijkste aanbevelingen aan de welwillende burger:
- Zoek contact met andersdenkenden. Ga in gesprek buiten je eigen kring.
- Neem verantwoordelijkheid voor je online gedrag. Laat denken vooraf gaan aan doen (le Citoyen!)
- Luister zonder direct te oordelen Probeer eerst te begrijpen waarom iemand iets gelooft, voordat je reageert.
- Waardeer nuance en weersta de neiging tot zwart-wit denken. Erken dat andersdenkenden niet automatisch slecht, dom of kwaadwillend zijn.
- Participeer in je eigen omgeving . Doe mee aan buurtinitiatieven, vrijwilligerswerk, wijkraden, etc. Gezamenlijke activiteiten creëren verbinding over meningsverschillen heen
- Blijf nieuwsgierig. Want constructief-kritisch (mee)denken is een voorwaarde voor een gezond politiek klimaat. Een nieuwsgierige, welwillende burger beseft dat voor veel complexe vragen geen snel en simpel antwoord bestaat.
Het opvolgen van deze aanbevelingen in één keer is onmogelijk. Want dat vereist een hoog niveau van democratie fitness wat mij zonder ’training’ niet gaat lukken (zie https://democratiefitness.nl). Ik ben daarom praktisch met de eerste tip begonnen: deelnemen aan de Tegenlicht Meet Up Apeldoorn. Die resulteerde in interessante ontmoetingen en wat meer kennis van polarisatie. Mooi! Jammer dat Tegenlicht als TV-programma verdwijnt volgend jaar, maar het krijgt een digitale doorstart. Van lokale Meet Ups valt dus het nodige te verwachten in 2026. Er is er dan vast wel weer één ook bij jou in de buurt.
[1] Pessers. D, De rechtsstaat voor beginners (uitgeverij Balans, 2011) blz.. 43
[2] Franssen. T, In onze tijd (uitgeverij Alfabet, 2024), blz. 220
