Woensdagavond 15 oktober: samen met circa 120 stadgenoten doe ik mee aan de Tegenlicht Meet Up 055 in schouwburg Orpheus. Polarisatie is het hoofdthema van de bijeenkomst. Gespreksleider Marte Schuurmans brengt direct vanaf het begin al een lichte klank in de sfeervolle ruimte. Fijn, want het thema is op zichzelf al zwaar genoeg. .”Maak om te beginnen eens kennis met de mensen bij jou aan tafel’, is haar uitnodiging.
Naast mij zitten Lilian en Jan. Deze sympathieke senioren maken zich – net als ik – zorgen over gewelddadige gebeurtenissen in ons land. Tijdens dit korte gesprek kwamen de corona-rellen uit 2021, de boerenprotesten een jaar later en de recente rechtsextremistische vernielingen rond het Malieveld in vogelvlucht voorbij. Een prangende vraag bleek ons alle drie bezig te houden: Is er sprake van een structureel groeiende polarisatie en zo ja, wat is daaraan dan te doen?
In twee bloposts staat het verslag van mijn zoektocht naar een antwoord.
VERSCHILLENDE TYPEN POLARISATIE
Het werd een boeiende avond met waardevolle inhoudelijke bijdragen van twee deskundigen. De eerste lezing kwam van socioloog Emily Berger. Zij werkt bij een adviesbureau dat gespecialiseerd is in onderzoek en advies op het gebied van veiligheidsvraagstukken en criminaliteit. Daarna sprak psycholoog Hedy Greijdanus, universitair docent aan de Rijksuniversiteit Groningen. In haar onderzoek richt zij zich op maatschappelijke onrust en protest. Kort samengevat zijn dit de belangrijkste punten uit hun presentaties:
- Polarisatie betreft het toenemen van tegenstellingen tussen bevolkingsgroepen of partijen. Deze tegenstellingen kunnen leiden tot onderlinge conflicten tussen groepen van burgers (horizontale polarisatie), of tussen burgers en overheden (verticale polarisatie).
- Een bepaalde mate van polarisatie is nuttig voor een democratie, want het is belangrijk dat je kritisch over andere standpunten kan zijn. Onze democratie moet er daarbij voor zorgen dat groepen elkaar niet in de haren vliegen en dient hun mogelijke boosheid te vertalen naar politieke voorstellen die kunnen leiden tot veranderingen.
- In sociaal-wetenschappelijk onderzoek bestaat een onderscheid tussen ideologische polarisatie en affectieve polarisatie:
- bij ideologische polarisatie gaat het over inhoudelijke tegenstellingen en meningsverschillen;
- affectieve polarisatie heeft betrekking op onze gevoelens en gedachten over andersdenkenden.
- Wie alleen de media volgt, krijgt het beeld voorgeschoteld dat groepen inwoners inhoudelijk steeds vaker tegenover elkaar staan. Op straat en online. Uit onderzoek over drie decennia blijkt echter dat inhoudelijke meningsverschillen in ons land niet substantieel zijn toegenomen. Maar affectieve polarisatie is wel gegroeid.
GEEN GROEIENDE POLARISATIE IN IDEOLOGISCHE ZIN
Van toenemende ideologische polarisatie is al geruime tijd niet of nauwelijks sprake. Dat blijkt onder andere uit het onderzoek van Quita Muis naar polarisatie tussen mensen met verschillende opleidingsniveaus binnen Nederland van 1981 tot 2017. Haar conclusie is dat de kernwaarden van mensen vrijwel stabiel zijn als het gaat om onderwerpen als abortus, euthanasie of homoseksualiteit. In deze Tegenlicht uitzending vertelt ze er meer over.
AFFECTIEVE POLARISATIE NEEMT TOE
Hoe Nederlanders denken over hun politieke tegenpolen onderzoekt politicoloog Eelco Harteveld. Een gezonde dosis affectieve polarisatie noemt hij zuurstof voor de democratie. Aan deze treffende metafoor voegt hij overigens direct deze waarschuwing toe: ” … teveel zuurstof kan de boel doen ontvlammen.” Wie meer over zijn onderzoek leest, ziet dat Nederland in dit opzicht steeds verder is gepolariseerd.[1] Met name geldt dat voor culturele onderwerpen, zoals migratie, islam en gender. Deze thema’s raken aan de eigen identiteit. Daardoor veroorzaken meningsverschillen hierover meer afkeer dan over economische onderwerpen. Wat we nu zien is dat deze afkeer met regelmaat ontaardt in bedreigingen en geweld, met name tegen landelijke politici, raadsleden, wethouders en burgemeesters.
HOE NU VERDER?
Kwamen er nog ideeën over oplossingsrichtingen aan bod bij deze Tegenlicht Meet up? Jazeker, en ook op andere plaatsen zijn interessante opvattingen over verbeteringen in het politieke klimaat terug te vinden. Meer daarover in de volgende blogpost.
[1] Zie bijvoorbeeld: https://stukroodvlees.nl/hoe-nederlanders-denken-over-hun-politieke-tegenpolen
